Jak naostrzyć nóż w terenie: kąt, osełka i kamień

Październik, wiata przy linii oddziałowej, mżawka siedzi na sosnach. Jak naostrzyć nóż w terenie: oczyść klingę, ustaw stały kąt, zrób próbę flamastrem, prowadź nóż po osełce od nasady do czubka, ostrz obie strony i zdejmij drut na skórze.

Mój nóż z 1998 roku jest ze stali węglowej i ma klingę węższą niż w dniu zakupu. Siedzę z nim czasem na pniaku po sośnie, z kamieniem z kieszeni kurtki roboczej. Nie robię z ostrzenia przedstawienia jak na filmach. Ostrzę krótko i często, zanim nóż zrobi się całkiem tępy. Czy taki nóż wolno w ogóle nosić w plecaku, rozpisałem w osobnej notatce.

Kąt

Kąt ostrzenia noża najpierw trzeba rozdzielić na dwie rzeczy: kąt całkowity i kąt na jedną stronę. Morakniv podaje dla szlifu scandi z mikrofazą 23° łącznie przy klingach do 2,5 mm, czyli 11,5° na stronę. Przy klingach grubszych niż 2,5 mm podaje 27° łącznie, czyli 13,5° na stronę.

Sama mikrofaza ma u Morakniv łącznie około 35–45° i wysokość 0,05–0,5 mm. Producent pisze, że dzięki niej krawędź jest mniej delikatna i dłużej trzyma ostrość. Scandi bez mikrofazy jest ostrzejsze, ale delikatniejsze i bardziej wymagające w utrzymaniu. Morakniv daje je nożom do rzeźbienia w drewnie.

Pełny szlif płaski u Morakniv ma 27–36° łącznie, zależnie od serii. Jeśli miesza ci się scandi i płaski szlif, opisałem tę różnicę w notatce o szlifie płaskim i scandi. Tu ważne jest jedno: przy scandi faza sama ustawia nóż na kamieniu, a przy mikrofazie i płaskim szlifie musisz pilnować kąta ręką.

Morakniv w instrukcji ostrzenia podaje dla noży myśliwskich i terenowych 23–35° łącznie. DMT zaleca 20° między klingą a osełką. To jest kąt na stronę, czyli 40° łącznie, więcej niż górna granica 35°, którą Morakniv podaje dla noży terenowych. DMT dodaje, że ważniejszy od właściwego kąta jest kąt stały.

Wysokość grzbietu

Rachunek do ustawienia kąta jest krótki. h = w · sin α, gdzie w to szerokość klingi od krawędzi do grzbietu, α to kąt na jedną stronę, a h to wysokość dolnej krawędzi grzbietu nad kamieniem. Założenie: klinga ma płaskie, równoległe boki i opiera się krawędzią o kamień.

Przy szlifie scandi samej fazy głównej nie ustawia się wysokością grzbietu. Faza leży na kamieniu całą powierzchnią i sama wyznacza kąt. Wysokość grzbietu przydaje się przy mikrofazie i przy nożach z płaskim szlifem.

Fällkniven daje inną regułę: położyć klingę płasko na kamieniu i unieść grzbiet mniej więcej o grubość klingi. Dla klingi o grubości t i szerokości w kąt uniesienia to arcsin(t / w). Przykład rachunkowy: t = 3,2 mm, w = 25 mm daje 7,4°. Jeśli klinga jest prostym klinem od grzbietu do krawędzi, to położona bokiem na kamieniu ma oś już pochyloną o arctan(t / (2 · w)), czyli tu o 3,7°. Krawędź dostaje razem około 11° na stronę, mniej niż 20° zalecane przez DMT. To dwa różne zalecenia dwóch producentów, a Fällkniven sam kąta w stopniach nie podaje. Wszystko powyżej to geometria, nie pomiar.

Osełka i ziarno

Osełka do ostrzenia noża w terenie to u obu szwedzkich producentów mała płytka. Morakniv opisuje swoją Diamond Stone L Fine jako małą, lekką osełkę diamentową o ziarnie 600, do noża i siekiery. Producent pisze, że diament działa na każdej stali, także na twardej węglowej i odporniejszej na ścieranie nierdzewnej, oraz nadaje się do przywrócenia ostrości w terenie.

Fällkniven DC4 ma dwie strony: diamentową, drobną, o ziarnie 25 mikronów, i ceramiczną, z syntetycznych szafirów, o ziarnie 5 mikronów. Wymiary DC4 to 7 × 32 × 100 mm, masa 65 g, do tego skórzany pokrowiec. Instrukcja mówi: bez oleju i bez wody, a co jakiś czas umyć ciepłą wodą z płynem. DMT przy swoich osełkach diamentowych dopuszcza pracę na sucho albo z wodą, a po użyciu każe wytrzeć je do sucha.

DMT oznacza ziarno tak: Coarse to 45 mikronów, czyli 325 mesh, Fine to 25 mikronów, czyli 600 mesh, Extra-Fine to 9 mikronów, czyli 1200 mesh. Fine ma przywracać ostrość lekko stępionemu nożowi, a Coarse szybko przywracać ostrość tępej krawędzi. U DMT 600 mesh to 25 mikronów, tyle samo co strona diamentowa DC4 u Fällkniven. Jeśli Morakniv liczy swoje 600 w tej samej skali, ziarno jest to samo, ale Morakniv skali nie podaje.

A skal jest kilka. FEPA, europejska federacja producentów materiałów ściernych, prowadzi osobno ziarno F dla ściernic i kamieni spojonych, ziarno P dla papierów i płócien ściernych, a ziarno diamentu oznacza przedrostkiem D. Ten sam numer w różnych skalach nie znaczy tego samego.

Ostrzenie

Ostrzenie noża na kamieniu zacznij od czystej klingi. Morakniv każe przed ostrzeniem oczyścić nóż z brudu i tłuszczu. Próba ostrości według tego producenta to cięcie papieru: jeśli nóż się zacina, pora ostrzyć.

Jak sprawdzić kąt ostrzenia bez zgadywania? Flamastrem. Zamalowujesz fazę, robisz próbne pociągnięcie i patrzysz, gdzie znika kolor. Morakniv każe poprawiać kąt tak długo, aż kolor schodzi równo z całej fazy. DMT opisuje tę samą metodę i dodaje, że po czerni, która została, widać, czy nóż trzeba unieść, czy opuścić. Fällkniven nazywa to sztuczką z tuszem.

Dalej według Morakniv: trzymasz klingę pod właściwym kątem i prowadzisz nóż powoli od nasady do czubka, potem zmieniasz stronę i powtarzasz, cały czas z lekkim naciskiem. DMT radzi usztywnić nadgarstek, bo luźny nie utrzyma stałego kąta.

Morakniv wymienia cztery błędy:

• zły kąt: za mały daje kruchą krawędź, za duży tępy nóż,
• za mocny nacisk, który zdziera stal i utrudnia utrzymanie równego kąta,
• nierówne pociągnięcia, po których część krawędzi jest ostra, a część tępa,
• ostrzenie tylko jednej strony.

Żadne z przeczytanych źródeł nie podaje liczby pociągnięć. Ostrzysz do momentu, w którym wyczujesz drut wzdłuż krawędzi, a flamaster zejdzie równo z całej fazy.

Drut i skóra

Drut, czyli zadzior, powstaje na krawędzi przy ostrzeniu. Morakniv każe go wyczuć wzdłuż krawędzi i zdjąć, stalką albo skórą. Ten sam producent pisze, żeby zawsze kończyć ostrzenie przeciąganiem po skórze. Jeśli nie masz paska do wecowania, dobrze działa spodnia strona skórzanego paska do spodni, najlepiej z odrobiną pasty polerskiej.

Fällkniven każe tępy nóż ostrzyć najpierw stroną diamentową DC4. Po przywróceniu kształtu krawędzi drut zdejmuje się lekko stroną ceramiczną. Spód skórzanego pokrowca służy do przeciągania krawędzi, czyli wecowania.

Fällkniven sprawdza ostrość inaczej niż Morakniv. Bardzo lekko pociągasz krawędzią po paznokciu i jeśli zacina, nóż jest dość ostry do większości prac.

Bez osełki

Jak naostrzyć nóż bez ostrzałki? Morakniv podaje rozwiązanie awaryjne: tępy nóż można podciągnąć na odwróconym ceramicznym kubku, na nieszkliwionym rancie dna. Kąta dla tej metody producent nie podaje. Traktuję to jako ratunek przy stole, nie sposób na nową krawędź.

Mała osełka w kieszeni kurtki roboczej jest pewniejsza. Flamaster wożę w kabinie do opisywania drewna i przy nożu też się przydaje. Ostrzem nie skrobię krzesiwa, bo to tępi nóż. Pisałem o tym w notatce o używaniu krzesiwa.

Granice

Żadne z przeczytanych źródeł nie wiąże kąta ostrzenia z twardością stali w skali HRC. Tabeli „kąt według HRC” tu nie ma i jej nie układam.

Żadne źródło nie podaje też czasu ostrzenia. Nie ma danych o kamieniach naturalnych ani o ziarnie kamieni wodnych w skali JIS. Mam zwykły kamień i nie znam jego ziarna.

Nie piszę tu o składzie stali, ostrzałkach przeciąganych, maszynach, prowadnicach ani o siekierze.

Mżawka nie przeszła. Kamień wraca do kieszeni kurtki, nóż do pochwy.