Woda z rzeki na biwaku: gotowanie, filtr czy tabletki do uzdatniania
Tabletki do uzdatniania wody zabijają bakterie i wirusy, ale mogą nie zabić pasożytów. Sprawdzam, co daje filtr, a co gotowanie wody z rzeki.
6 min czytania Andrzej Wilkosz

Listopad, rzeka w borze, mgła między sosnami i liście w nurcie. Gotowanie zabija wszystkie rodzaje zarazków. Tabletki do uzdatniania wody zabijają bakterie i wirusy, ale pasożytów mogą nie zabić. Zwykły filtr zatrzymuje pasożyty, wirusów już nie. Chemii z wody nie usuwa żadna z tych metod.
Na służbie noszę wodę z domu w termosie, a nad rzeką na biwaku gotuję w menażce. Przy filtrze czytam oznaczenie, przy tabletkach instrukcję, bo napis na pudełku żadnego z tych kroków nie zastąpi.
Pies pije z rzeki i nikt go nie pyta, ja stawiam menażkę.
Woda pod brzegiem
Czy można pić wodę z rzeki? Dopiero po uzdatnieniu, a i ono załatwia tylko zarazki, nie zanieczyszczenia chemiczne. Żadne z przywołanych źródeł nie ocenia czystości konkretnej polskiej rzeki. Jako podleśniczy znam drogę do brzegu, składu wody nie znam.
Zarazki to jedna sprawa, chemia druga. CDC ostrzega wprost, że wody ze szkodliwymi chemikaliami, toksynami albo substancjami radioaktywnymi nie da się uczynić bezpieczną ani gotowaniem, ani dezynfekcją. EPA dopisuje do tej listy metale ciężkie i sole.
Z rowu przy polu, spod drogi albo z okolicy zakładu wody nie biorę, nawet z filtrem i tabletkami w plecaku. Przywołane źródła nie mówią, że zwykłe filtry usuwają takie zanieczyszczenia.
Połączenie metod tego nie zmienia. Filtr i chemia po nim uzupełniają się wobec zarazków, zagotowanie też je załatwia, ale żadna z tych dróg nie daje podstaw, żeby uznać wodę za oczyszczoną z chemikaliów.
Mętna woda
Po roztopach przelewam mętną wodę przez chustkę do kubka, zanim trafi do menażki, i wiem, że to jeszcze nie jest uzdatnianie. EPA każe mętnej wodzie najpierw odstać, potem przepuścić ją przez czystą tkaninę, ręcznik papierowy albo filtr do kawy. Gotowanie przychodzi dopiero po tym.
Przy tabletkach to przygotowanie też ma znaczenie, bo według EPA dezynfekcja działa gorzej w wodzie mętnej albo zabarwionej. Przecedzenie przez tkaninę przygotowuje wodę do środka, który i tak trzeba stosować według jego instrukcji.
CDC opisuje podobne ograniczenie przy świetle UV. Drobne cząstki w mętnej wodzie zasłaniają zarazki przed światłem, więc urządzenie UV nie zastąpi gotowania wody zaczerpniętej prosto z rzeki.
Z mętną wodą zaczynam więc zawsze tak samo. Niech się odstoi, przecedzę ją i dopiero potem gotuję albo sięgam po filtr.
Minuta wrzenia
Jak uzdatnić wodę z rzeki, jeśli chodzi o zarazki? Zaczynam od gotowania. CDC podaje jedną minutę burzliwego wrzenia czystej wody, a EPA co najmniej jedną minutę. Woda ma się gotować mocno, burzliwie.
WHO potwierdza, że doprowadzenie wody do burzliwego wrzenia wystarcza, żeby unieszkodliwić chorobotwórcze bakterie, wirusy i pierwotniaki. EPA pisze to samo i powołuje się na WHO.
Pasożyty są słabym punktem dezynfekcji chemicznej, jak opisuje ją CDC. Przy gotowaniu nie dobieram osobnej metody na nie i drugiej na wirusy, bo jedna minuta wrzenia obejmuje wszystkie rodzaje zarazków naraz.
CDC wydłuża gotowanie do trzech minut powyżej wysokości podanej jako 6500 stóp. W metrach wygląda to tak:
6500 × 0,3048 m = 1981,2 m ≈ 1980 m.
To przeliczenie, tak jak tabela niżej, jest moim rachunkiem ze źródeł, przy jednej stopie równej 0,3048 m.
Nad rzeką w borze zostaję przy jednej minucie. Po gotowaniu woda stygnie sama, w czystym, przykrytym naczyniu, tak jak zaleca EPA. Jeśli przeszkadza ci płaski smak, ta sama instytucja radzi przelać wodę kilka razy z naczynia do naczynia.
Ile paliwa trzeba na zagotowanie litra, tego źródła nie podają.
Menażka i miejsce na ogień
Zanim postawię menażkę nad ogniem, sprawdzam miejsce. W lesie i do stu metrów od jego granicy ogień wolno rozpalać tylko w miejscu wyznaczonym. Szerzej opisałem to w notatce o przepisach dotyczących ogniska w lesie.
Rzeka niczego tu nie rozstrzyga, a kiedy planuję nocleg, zaglądam też do regulaminu programu „Zanocuj w lesie”, bo dostępny brzeg nie oznacza jeszcze, że wolno na nim biwakować.
O ogniu po trzech dniach deszczu pisałem osobno. Suchej rozpałki szukam jednak dopiero wtedy, gdy wiem, że w tym miejscu wolno rozpalić.
Oznaczenie filtra
Filtr do wody turystyczny oceniam po tym, co według oznaczenia zatrzymuje. CDC rozróżnia tu konkretne zapisy. Bezwzględna wielkość porów jednego mikrometra lub mniejsza wystarcza, żeby filtr usuwał pasożyty, ale nie wirusy i nie wszystkie bakterie.
Druga wskazówka to certyfikat według NSF 53 albo NSF 58 do redukcji lub usuwania cyst. Sam numer normy bez tego dopisku nie spełnia warunku, który opisuje CDC.
Filtr o bezwzględnej wielkości porów 0,3 µm lub mniejszej usuwa bakterie i pasożyty, wirusów nadal nie.
CDC wymienia jeszcze odwróconą osmozę, która usuwa pasożyty, bakterie i wirusy. Przy zwykłych filtrach opisanych wyżej wirusy zostają po stronie gotowania albo chemii, więc odczytanie wielkości porów nie kończy sprawy.
Tabletki i instrukcja
Tabletki mogą zawierać chlor, jod, ditlenek chloru albo inne środki. EPA każe trzymać się instrukcji na opakowaniu, bo poszczególne produkty mogą mieć różną moc. Żadne z tych źródeł nie podaje czasu działania konkretnych tabletek, więc czas i dawkę odczytuję z instrukcji producenta.
Nie przenoszę czasu z jednego środka na drugi i nie zgaduję dawki po wielkości tabletki. Bez etykiety nie wiem, jak preparatu użyć.
Że chemia potrzebuje czasu, widać na przykładzie jodyny 2%, który podaje EPA: pięć kropel na litr, dziesięć przy wodzie mętnej lub zabarwionej, potem zamieszać i czekać co najmniej 30 minut. Przytaczam to jako ilustrację, instrukcją dla tabletek to nie jest.
Chemiczna dezynfekcja zabija bakterie i wirusy, pasożytów może nie zabić. Ditlenek chloru działa według CDC inaczej, co pokazuje tabela, ale nawet jego nie stawiam na równi z gotowaniem.
CDC zastrzega też, że nikt nie powinien pić wody odkażanej jodem dłużej niż kilka tygodni z rzędu.
Zestawienie metod
Wskazania źródeł zebrałem obok siebie, żeby zarazki stały osobno, a chemia osobno.
| Metoda | Pasożyty | Bakterie | Wirusy | Chemia, metale |
|---|---|---|---|---|
| Gotowanie, jedna minuta wrzenia | zabija | zabija | zabija | nie usuwa |
| Filtr 1 µm lub NSF 53/58 do redukcji lub usuwania cyst | usuwa | nie wszystkie | nie usuwa | źródła nie mówią wprost |
| Filtr 0,3 µm | usuwa | usuwa | nie usuwa | źródła nie mówią wprost |
| Tabletki chlorowe lub jodowe | mogą nie zabić | zabijają | zabijają | nie usuwają |
| Tabletki z ditlenkiem chloru | Giardia tak, Cryptosporidium częściowo | zabijają | zabijają | nie usuwają |
| UV | tylko w czystej wodzie | tylko w czystej wodzie | tylko w czystej wodzie | nie usuwa |
Wielkość porów w wierszach z filtrami to wielkość bezwzględna. Przy UV warunek czystej wody dotyczy wszystkich trzech rodzajów zarazków.
Wybór nad rzeką
Z tego zestawienia wychodzi mi prosta kolejność. Gotowanie załatwia wszystkie rodzaje zarazków jedną metodą. Kiedy nie mam jak gotować, biorę filtr i tabletki, bo jedno pokrywa to, czego nie pokrywa drugie, a CDC wprost zaleca filtrować przed dezynfekcją chemiczną.
Potrzebny jest do tego filtr z właściwym oznaczeniem i instrukcja konkretnego środka. Dwa przedmioty w plecaku nie wystarczą na każdą wodę, a sprawa chemii zostaje osobna bez względu na to, czy niosę menażkę, czy zestaw do filtrowania.
Przed wyjściem ustalam, czy nad wybranym brzegiem wolno mi gotować i co dokładnie potrafi zabrany filtr.
Liście płyną pod olchą.
Źródła
- CDC — About Water Treatment Options When Hiking, Camping, or Traveling (30.01.2025) — gotowanie 1 minuta, filtry 1 µm i 0,3 µm, NSF 53/58, chemia może nie zabić pasożytów, ditlenek chloru, UV, jod, chemikalia
- U.S. EPA — Emergency Disinfection of Drinking Water (aktualizacja 24.02.2026) — odstanie i przecedzenie mętnej wody, co najmniej minuta wrzenia, tabletki według etykiety, czego gotowanie nie usuwa
- WHO — Boil water, technical brief WHO/FWC/WSH/15.02 (14.01.2015) — burzliwe wrzenie wystarcza do unieszkodliwienia bakterii, wirusów i pierwotniaków